04 - Toán tử và biểu thức

M04 — Toán tử và Biểu thức

← 03 - Biến và kiểu dữ liệu | Tiếp theo → 05 - Chuỗi ký tự (String)

Mục tiêu module

• Nắm đủ 5 nhóm operator (toán tử): số học, so sánh, logic, gán, đồng nhất
• Hiểu operator precedence (độ ưu tiên toán tử)
• Hiểu short-circuit evaluation (tính toán rút gọn)
• Phân biệt == và is

Thời lượng: ~4 giờ | Tuần: 6

---

1. Toán tử số học (Arithmetic Operators)

Toán tử	Tên	Ví dụ	Kết quả
+	Cộng	7 + 3	10
-	Trừ	7 - 3	4
*	Nhân	7 * 3	21
/	Chia thực	7 / 3	2.3333333333333335
//	Chia lấy nguyên (floor division)	7 // 3	2
%	Chia lấy dư (modulo)	7 % 3	1
**	Lũy thừa	7 ** 3	343

1.1. / luôn trả về float

print(10 / 2)          # 5.0   <- CÓ dấu chấm 0, là float
print(type(10 / 2))    # <class 'float'>
print(10 // 2)         # 5     <- int
print(type(10 // 2))   # <class 'int'>

Khác biệt với Python 2 và với SQL

• Trong Python 2, 10 / 3 cho 3 (chia nguyên). Python 3 đổi thành 3.333.... Đây là một trong những thay đổi lớn nhất giữa 2 phiên bản.
• Trong T-SQL, 10 / 3 cho 3 nếu cả hai là INT. Python 3 luôn cho số thực với /.

1.2. // — Chia lấy nguyên (làm tròn xuống)

print(17 // 5)         # 3
print(17.0 // 5)       # 3.0   <- float vào thì float ra
print(-17 // 5)        # -4    <- CHÚ Ý! làm tròn XUỐNG, không phải cắt bỏ

// gọi là floor division — làm tròn xuống dưới (về phía âm vô cực), khác với int() là cắt bỏ phần thập phân (về phía 0):

print(-17 / 5)         # -3.4
print(-17 // 5)        # -4     (làm tròn xuống)
print(int(-17 / 5))    # -3     (cắt bỏ)

1.3. % — Chia lấy dư

print(17 % 5)          # 2
print(10 % 2)          # 0     -> chia hết
print(11 % 2)          # 1     -> lẻ

Ứng dụng thực tế:

# Kiểm tra chẵn/lẻ
so = 24
print(so % 2 == 0)     # True -> số chẵn
 
# Kiểm tra chia hết
print(100 % 25 == 0)   # True
 
# Tách số
tong_giay = 7385
gio = tong_giay // 3600
con_lai = tong_giay % 3600
phut = con_lai // 60
giay = con_lai % 60
print(gio, "gio", phut, "phut", giay, "giay")   # 2 gio 3 phut 5 giay
 
# Tách chữ số hàng đơn vị
so = 12345
print(so % 10)         # 5
 
# Kiểm tra năm nhuận (một phần)
nam = 2024
print(nam % 4 == 0)    # True

1.4. ** — Lũy thừa

print(2 ** 10)         # 1024
print(2 ** 0.5)        # 1.4142135623730951 -> căn bậc hai
print(27 ** (1/3))     # 3.0000000000000004 -> căn bậc ba (có sai số float)
print(10 ** -2)        # 0.01

1.5. Toán tử với chuỗi

# + nối chuỗi (concatenation)
print("Ke" + " " + "toan")      # Ke toan
 
# * nhân bản chuỗi (repetition)
print("-" * 30)                 # ------------------------------
print("ab" * 3)                 # ababab
 
# CHỈ có 2 toán tử này hoạt động với chuỗi
print("abc" - "a")              # ❌ TypeError
print("abc" / 2)                # ❌ TypeError

Mẹo dùng * để vẽ đường kẻ trong báo cáo:

print("=" * 50)
print("BAO CAO DOANH THU THANG 08/2026")
print("=" * 50)

---

2. Toán tử gán (Assignment Operators)

Toán tử	Ví dụ	Tương đương
=	x = 5	—
+=	x += 3	x = x + 3
-=	x -= 3	x = x - 3
*=	x *= 3	x = x * 3
/=	x /= 3	x = x / 3
//=	x //= 3	x = x // 3
%=	x %= 3	x = x % 3
**=	x **= 3	x = x ** 3

tong = 0
tong += 100        # tong = 100
tong += 250        # tong = 350
tong += 50         # tong = 400
print(tong)        # 400

Cách viết này gọi là augmented assignment (gán kết hợp), dùng rất nhiều trong vòng lặp ở 07 - Vòng lặp (for-while).

Áp dụng được cả với chuỗi:

ket_qua = ""
ket_qua += "Dong 1\n"
ket_qua += "Dong 2\n"
print(ket_qua)

Python KHÔNG có ++ và --

i++      # ❌ SyntaxError
i += 1   # ✅ Cách đúng

Nếu bạn từng thấy i++ trong C#, Java, JavaScript — Python cố tình bỏ toán tử này vì nó gây nhầm lẫn (i++ khác ++i).

---

3. Toán tử so sánh (Comparison Operators)

Toán tử	Ý nghĩa	Ví dụ	Kết quả
==	Bằng	5 == 5	True
!=	Khác	5 != 3	True
>	Lớn hơn	5 > 3	True
<	Nhỏ hơn	5 < 3	False
>=	Lớn hơn hoặc bằng	5 >= 5	True
<=	Nhỏ hơn hoặc bằng	5 <= 3	False

Kết quả của mọi phép so sánh luôn là True hoặc False.

tuoi = 25
print(tuoi >= 18)          # True
print(type(tuoi >= 18))    # <class 'bool'>

3.1. Bảng đối chiếu với SQL

SQL	Python
= (so sánh)	==
<> hoặc !=	!=
IS NULL	is None
IS NOT NULL	is not None
BETWEEN 1 AND 10	1 <= x <= 10
IN ('A','B')	x in ("A", "B")
NOT IN	x not in (...)
LIKE 'ABC%'	x.startswith("ABC")

3.2. So sánh chuỗi

Chuỗi so sánh theo thứ tự Unicode code point, gần giống thứ tự từ điển:

print("apple" < "banana")    # True
print("Apple" < "apple")     # True  (chữ hoa có mã nhỏ hơn chữ thường)
print("a" == "A")            # False (phân biệt hoa thường)
print("10" < "9")            # True !!! so sánh CHUỖI ký tự đầu: "1" < "9"

Bẫy so sánh chuỗi chứa số

"10" < "9" cho True vì Python so sánh ký tự đầu tiên: "1" có mã nhỏ hơn "9". Đây là lỗi hay gặp khi quên ép kiểu dữ liệu từ input().

so = input("Nhap so: ")     # người dùng gõ 10
print(so > "9")             # True — sai về mặt số học!
print(int(so) > 9)          # True — đúng

So sánh không phân biệt hoa thường:

a = "Nguyen Van A"
b = "NGUYEN VAN A"
print(a == b)                    # False
print(a.lower() == b.lower())    # True

3.3. So sánh chuỗi (chaining) — đặc trưng của Python

tuoi = 25
 
# Python cho phép viết liên tiếp
print(18 <= tuoi <= 60)     # True
 
# Các ngôn ngữ khác phải viết
print(tuoi >= 18 and tuoi <= 60)    # True — dài hơn

Cách viết 18 <= tuoi <= 60 tương đương với BETWEEN 18 AND 60 trong SQL và là cách viết được khuyến khích trong Python.

diem = 8.5
print(0 <= diem <= 10)      # True — kiểm tra điểm hợp lệ

---

4. Toán tử logic (Logical Operators)

Toán tử	SQL tương đương	Ý nghĩa
and	AND	Cả hai đều đúng
or	OR	Ít nhất một cái đúng
not	NOT	Phủ định

Python dùng chữ, không dùng ký hiệu

if a and b:      # ✅ Python
if a && b:       # ❌ SyntaxError — đây là C#/Java/JavaScript

4.1. Bảng chân trị

and:

A	B	A and B
True	True	True
True	False	False
False	True	False
False	False	False

or:

A	B	A or B
True	True	True
True	False	True
False	True	True
False	False	False

not:

A	not A
True	False
False	True

4.2. Ví dụ thực tế

tuoi = 25
co_bang_lai = True
da_uong_ruou = False
 
# Đủ điều kiện lái xe
print(tuoi >= 18 and co_bang_lai and not da_uong_ruou)   # True
 
# Xét duyệt hóa đơn
gia_tri_hd = 15_000_000
da_co_hop_dong = True
NGUONG_CAN_DUYET = 10_000_000
 
can_duyet = gia_tri_hd > NGUONG_CAN_DUYET or not da_co_hop_dong
print(can_duyet)     # True

4.3. ⚠️ Short-circuit evaluation (tính toán rút gọn)

Python dừng đánh giá ngay khi biết chắc kết quả:

• Với and: nếu vế trái là False → không thèm xét vế phải (vì kết quả chắc chắn False)
• Với or: nếu vế trái là True → không thèm xét vế phải (vì kết quả chắc chắn True)

# Vế phải sẽ gây lỗi chia cho 0, nhưng không bao giờ được chạy
so_luong = 0
print(so_luong > 0 and 100 / so_luong > 5)    # False — an toàn

Nếu không có short-circuit, 100 / 0 sẽ gây ZeroDivisionError. Đây là kỹ thuật bảo vệ rất hay dùng:

ten = None
 
# ❌ Lỗi
# print(len(ten) > 0)          # TypeError
 
# ✅ An toàn nhờ short-circuit
print(ten is not None and len(ten) > 0)      # False

4.4. and/or trả về GIÁ TRỊ, không phải chỉ True/False

Đây là điểm đặc biệt của Python mà nhiều người bất ngờ:

print(5 and 10)            # 10    <- không phải True
print(0 and 10)            # 0
print(5 or 10)             # 5
print(0 or 10)             # 10
print("" or "mac dinh")    # "mac dinh"
print(None or 0 or "cuoi") # "cuoi"

Quy tắc:

• A and B: nếu A là falsy → trả về A; ngược lại trả về B
• A or B: nếu A là truthy → trả về A; ngược lại trả về B

Ứng dụng — giá trị mặc định:

ten_nhap = input("Nhap ten (Enter de bo qua): ")
ten = ten_nhap or "Khach vang lai"
print("Xin chao,", ten)

Nếu người dùng nhấn Enter luôn, ten_nhap là "" (falsy) → ten nhận "Khach vang lai".

Tương đương với ISNULL() / COALESCE() trong SQL

SELECT ISNULL(@Ten, N'Khach vang lai')

ten = ten_nhap or "Khach vang lai"

Khác biệt: SQL ISNULL chỉ xét NULL, còn Python or xét mọi giá trị falsy (bao gồm 0 và ""). Cẩn thận với trường hợp giá trị hợp lệ là số 0:

so_luong = 0
kq = so_luong or 100      # kq = 100 — SAI Ý ĐỒ! 0 là giá trị hợp lệ
kq = so_luong if so_luong is not None else 100   # ĐÚNG

---

5. Toán tử đồng nhất và thành viên

5.1. is và is not — Identity Operators

== so sánh giá trị. is so sánh có phải cùng một đối tượng trong bộ nhớ không.

a = [1, 2, 3]
b = [1, 2, 3]
c = a
 
print(a == b)    # True  — cùng nội dung
print(a is b)    # False — hai đối tượng khác nhau trong bộ nhớ
print(a is c)    # True  — c chính là a

Chỉ dùng is với None, True, False

if x is None:        # ✅ ĐÚNG
if ten is "abc":     # ❌ SAI — dùng == cho chuỗi
if so is 1000:       # ❌ SAI — dùng == cho số

Python có cơ chế caching cho số nhỏ (-5 đến 256) và một số chuỗi ngắn, khiến is đôi khi cho True một cách tình cờ:

a = 100
b = 100
print(a is b)      # True — do caching
 
a = 1000
b = 1000
print(a is b)      # False (thường vậy) — không được cache

Kết quả không đáng tin cậy và có thể khác nhau giữa các phiên bản Python. Nguyên tắc: is chỉ dành cho None, True, False.

5.2. in và not in — Membership Operators

# Với chuỗi
print("toan" in "Ke toan")           # True
print("Toan" in "Ke toan")           # False — phân biệt hoa thường
 
# Với list
danh_sach = ["KH001", "KH002", "KH003"]
print("KH002" in danh_sach)          # True
print("KH999" not in danh_sach)      # True
 
# Với tuple
print("A" in ("A", "B", "C"))        # True

Đây chính là IN của SQL:

WHERE MaKH IN ('KH001', 'KH002', 'KH003')

if ma_kh in ("KH001", "KH002", "KH003"):
    ...

---

6. Độ ưu tiên toán tử (Operator Precedence)

Bảng từ ưu tiên cao nhất xuống thấp nhất:

Mức	Toán tử	Tên
1	()	Ngoặc tròn
2	**	Lũy thừa
3	+x, -x, ~x	Dấu đơn nguyên
4	*, /, //, %	Nhân, chia
5	+, -	Cộng, trừ
6	<, <=, >, >=, !=, ==	So sánh
7	in, not in, is, is not	Thành viên, đồng nhất
8	not	Phủ định
9	and	Và
10	or	Hoặc

Ví dụ

print(2 + 3 * 4)          # 14  (nhân trước: 2 + 12)
print((2 + 3) * 4)        # 20  (ngoặc trước)
print(2 ** 3 ** 2)        # 512 (** kết hợp PHẢI sang TRÁI: 2^(3^2) = 2^9)
print((2 ** 3) ** 2)      # 64
print(-2 ** 2)            # -4  (** trước dấu âm: -(2^2))
print((-2) ** 2)          # 4
print(10 - 3 - 2)         # 5   (trừ kết hợp TRÁI sang PHẢI: (10-3)-2)

print(True or False and False)      # True  (and trước or)
print((True or False) and False)    # False

Quy tắc thực dụng

Đừng cố nhớ hết bảng này. Hãy dùng dấu ngoặc.

# ❌ Đúng nhưng khó đọc
if a > 5 and b < 10 or c == 0 and not d:
 
# ✅ Rõ ràng
if (a > 5 and b < 10) or (c == 0 and not d):

Dấu ngoặc không làm chậm chương trình, nhưng cứu bạn khỏi lỗi logic khó tìm.

---

7. Toán tử ba ngôi (Conditional Expression)

# Cú pháp: <giá trị nếu đúng> if <điều kiện> else <giá trị nếu sai>
 
tuoi = 20
loai = "Nguoi lon" if tuoi >= 18 else "Tre em"
print(loai)     # Nguoi lon

Tương đương với CASE WHEN trong SQL:

SELECT CASE WHEN Tuoi >= 18 THEN N'Nguoi lon' ELSE N'Tre em' END

Ví dụ khác:

so_luong = 150
gia_goc = 100000
gia_ban = gia_goc * 0.9 if so_luong >= 100 else gia_goc
print(gia_ban)      # 90000.0
 
# Tránh chia cho 0
tong = 0
so_ban_ghi = 0
trung_binh = tong / so_ban_ghi if so_ban_ghi > 0 else 0
print(trung_binh)   # 0

Chỉ dùng cho trường hợp đơn giản

Nếu logic có từ 3 nhánh trở lên, hãy dùng if/elif/else ở 06 - Cấu trúc rẽ nhánh (if-elif-else) cho dễ đọc.

---

8. Thực hành bắt buộc

Bài 1 — Dự đoán kết quả

Viết dự đoán ra giấy trước, rồi chạy đối chiếu:

print(15 / 4)
print(15 // 4)
print(15 % 4)
print(-15 // 4)
print(-15 % 4)
print(2 ** 3 ** 2)
print(-3 ** 2)
print(10 == 10.0)
print("10" == 10)
print(True + True + True)
print(5 and 0)
print(0 or "abc")
print(not 0)
print(1 < 2 < 3)
print(3 > 2 > 1 > 0)

Kết quả nào sai so với dự đoán? Ghi vào nhật ký kèm giải thích.

Bài 2 — Máy tính bỏ túi

Nhập 2 số, in ra tất cả kết quả của 7 phép toán số học.

Nhap so thu nhat: 17
Nhap so thu hai: 5
17 + 5 = 22
17 - 5 = 12
17 * 5 = 85
17 / 5 = 3.4
17 // 5 = 3
17 % 5 = 2
17 ** 5 = 1419857

Bài 3 — Kiểm tra số

Nhập một số nguyên, in ra (dạng True/False):

• Số đó có chẵn không
• Số đó có chia hết cho 3 không
• Số đó có nằm trong khoảng 100–999 không (dùng chained comparison)
• Số đó có phải số dương không

Bài 4 — Năm nhuận

Nhập một năm, dùng một biểu thức logic duy nhất để xác định có phải năm nhuận không.

Quy tắc: chia hết cho 4 và (không chia hết cho 100 hoặc chia hết cho 400).

nam = int(input("Nhap nam: "))
la_nam_nhuan = ...   # viết biểu thức ở đây
print(nam, "la nam nhuan:", la_nam_nhuan)

Kiểm tra: 2024 → True, 1900 → False, 2000 → True, 2026 → False

Bài 5 — Tách chữ số

Nhập một số có đúng 3 chữ số, in ra từng chữ số hàng trăm, hàng chục, hàng đơn vị. Dùng // và %.

Nhap so co 3 chu so: 456
Hang tram: 4
Hang chuc: 5
Hang don vi: 6
Tong cac chu so: 15

Bài 6 — Chiết khấu bậc thang (dùng toán tử ba ngôi)

Nhập tổng tiền hàng. Chiết khấu:

• Từ 10 triệu trở lên: 10%
• Dưới 10 triệu: 0%

In ra tiền chiết khấu và tiền phải trả. Dùng toán tử ba ngôi.

Bài 7 — Giải thích short-circuit

Giải thích vì sao đoạn code sau không báo lỗi, viết vào nhật ký:

ds = []
print(len(ds) > 0 and ds[0] == "abc")

---

9. Tự kiểm tra

• Tôi phân biệt được /, //, % và biết -17 // 5 = -4
• Tôi biết ** kết hợp từ phải sang trái
• Tôi dùng and/or/not thay vì &&/||/!
• Tôi hiểu short-circuit evaluation và biết ứng dụng để tránh lỗi
• Tôi biết and/or trả về giá trị chứ không chỉ True/False
• Tôi biết is chỉ dùng cho None/True/False
• Tôi viết được chained comparison 0 <= x <= 100
• Tôi biết dùng toán tử ba ngôi

---

10. Tài liệu chính thức

Nguồn	Nội dung	Link
Expressions	Toàn bộ biểu thức và toán tử	https://docs.python.org/3/reference/expressions.html
Operator precedence	Bảng độ ưu tiên đầy đủ	https://docs.python.org/3/reference/expressions.html#operator-precedence
Boolean Operations	and, or, not	https://docs.python.org/3/library/stdtypes.html#boolean-operations-and-or-not
Comparisons	Toán tử so sánh	https://docs.python.org/3/library/stdtypes.html#comparisons

---

Tiếp theo → 05 - Chuỗi ký tự (String)